چهارباغ اصفهان و هویتی به حاشیه رانده شده

چهارباغ قرار بود پیاده‌راهی باشد برای مکث، تماشا و گفت‌وگو با گذشته؛ مسیری که شهروند و گردشگر در آن بی‌دغدغه قدم بزنند و در سایه درختان کهنسال، تاریخ اصفهان را لمس کنند، اما امروز این خیابان تاریخی بیش از آنکه گذر فرهنگ باشد، صحنه بی‌قانونی است؛ دوچرخه‌ها و اسکوترهایی که با سرعت از میان جمعیت عبور می‌کنند، اسکیت‌بازانی که آرامش را قربانی نمایش می‌کنند و فضایی که امنیت و لذت قدم‌زدن را از عابران گرفته است. در این میان، صدای معماری خاموش مانده و خاطره فرهنگی چهارباغ، زیر هیاهوی بی‌نظمی رنگ‌باخته است.

از سوی دیگر، غلبه فعالیت‌های تجاری و خوراکی، همراه با بلندگوهای پر صدا، چهارباغ را از هویت فرهنگی‌اش دورتر کرده است؛ جایی که به‌جای کتاب، هنر و سکوت شهری، تبلیغ و موسیقی بلند بر فضا حکم می‌راند. این گذر تاریخی می‌توانست نماد نظم و هم‌زیستی شهری باشد، امروز بیشتر به میدانی شلوغ شباهت دارد تا قلب فرهنگی اصفهان. بازگشت چهارباغ به اصالت خود، نیازمند مدیریت جدی، تفکیک مسیرها، کنترل صدا و فرهنگ‌سازی است؛ چراکه چهارباغ اگر فرهنگ را از دست بدهد، تنها نامی تاریخی خواهد بود بر خیابانی پرهیاهو، نه تجربه‌ای ماندگار از روح اصفهان.

نبود سیاست‌گذاری یکپارچه، مهم‌ترین چالش گذر فرهنگی چهارباغ

سیروس خوراسگانی، مدیر گذر فرهنگی چهارباغ عباسی اصفهان در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه ویژه این محور تاریخی در شکل‌گیری هویت شهری اصفهان اظهار کرد: گذر فرهنگی چهارباغ به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و شاخص‌ترین محورهای تاریخی و هویتی شهر، در سال‌های اخیر شاهد اقداماتی مثبت در راستای بازگرداندن حیات فرهنگی به این گذر بوده است.

وی افزود: افزایش حضور شهروندان در این گذر، برگزاری رویدادهای فرهنگی متنوع و ایجاد بسترهایی برای تعامل اجتماعی، از جمله اقداماتی است که به پویاتر شدن فضای چهارباغ کمک کرده و زمینه ارتباط بیشتر مردم با این محور تاریخی را فراهم آورده است. بااین‌حال، باید واقع‌بینانه به شرایط نگاه کرد و پذیرفت که همچنان فاصله قابل‌توجهی تا تحقق کامل اهداف تاریخی و فرهنگی چهارباغ وجود دارد.

مدیر گذر فرهنگی چهارباغ عباسی مهم‌ترین چالش کنونی این محور تاریخی را نبود یک سیاست‌گذاری فرهنگی یکپارچه، منسجم و پایدار دانست و بیان کرد: در برخی مقاطع، فعالیت‌ها به‌صورت مقطعی، جزیره‌ای یا صرفاً با نگاه کالبدی اجرا می‌شوند که این مسئله موجب می‌شود توجه کافی به روح تاریخی و فرهنگی فضا صورت نگیرد.

خوراسگانی ادامه داد: زمانی که چهارباغ تنها به‌عنوان محلی برای تردد یا صرفاً مکانی برای برگزاری رویدادهای پراکنده دیده شود، به‌تدریج هویت فرهنگی آن تضعیف می‌شود و این گذر کارکرد اصلی و تاریخی خود را از دست می‌دهد.

وی با تأکید بر ضرورت احیای عمیق، اصولی و ماندگار چهارباغ تصریح کرد: احیای واقعی این محور تاریخی نیازمند پیوندی مستمر میان تاریخ، فرهنگ زنده شهری، مشارکت فعال هنرمندان، حضور مؤثر کسب‌وکارهای فرهنگی و همراهی آگاهانه شهروندان است.

مدیر گذر فرهنگی چهارباغ عباسی خاطرنشان کرد: در مدیریت این گذر تلاش می‌شود با تمرکز بر کیفیت برنامه‌ها، مخاطب‌محوری و هویت‌سازی فرهنگی چهارباغ از یک مسیر صرفاً عبوری به یک تجربه فرهنگی ماندگار برای شهروندان و گردشگران تبدیل شود؛ مسیری که تحقق آن مستلزم همراهی همه نهادهای مرتبط و اتخاذ نگاهی بلندمدت در مدیریت فرهنگی شهر است.

خوراسگانی تأکید کرد: ایجاد تعادل میان فعالیت‌های پرجنب‌وجوش شهری و حفظ امنیت و آرامش عابران، چالشی مهم برای گذر چهارباغ است. استفاده از دوچرخه، اسکوتر و اسکیت نشان‌دهنده سرزندگی این فضاست، اما رعایت قواعد استفاده از مسیرها برای تضمین امنیت کودکان، سالمندان و خانواده‌ها ضروری است. تفکیک مسیرهای حرکت پیاده و نصب تابلوهای راهنمایی، اقدامات مؤثری در این زمینه هستند، اما فرهنگ استفاده از فضای عمومی و پایبندی شهروندان به قوانین، همچنان نقش اصلی در کاهش تعارض‌ها و حفظ تجربه امن و آرام این گذر دارد.

ایجاد تعادل میان پویایی شهری، امنیت عابران و کیفیت تجربه فرهنگی در فضا، چالش اصلی گذر چهارباغ

وی توضیح داد: یکی از چالش‌های اصلی امروز گذر چهارباغ، ایجاد تعادل میان پویایی شهری، امنیت عابران و کیفیت تجربه فرهنگی در فضا است. در این چارچوب، حضور دوچرخه‌ها، اسکوترها و اسکیت‌بازان می‌تواند نشانه‌ای از سرزندگی و استفاده فعال از فضاهای عمومی باشد. این‌گونه فعالیت‌ها به‌طور طبیعی می‌توانند موجب ارتقای فضای عمومی شوند، اما درصورتی‌که قواعد مربوطه رعایت نشود، می‌توانند بر احساس امنیت عابران، به‌ویژه کودکان، سالمندان و خانواده‌ها تأثیر منفی بگذارند و فضای چهارباغ را از ویژگی‌های امن و آرام خود دور کنند.

مدیر گذر فرهنگی چهارباغ عباسی تأکید کرد: در حال حاضر تفکیک مسیرهای حرکت عابران پیاده و وسایل حرکتی سبک در چهارباغ به‌خوبی انجام شده و تابلوهای راهنمایی و هشداردهنده نیز در نقاط مختلف این گذر نصب شده‌اند تا از بروز تداخل میان کاربران مختلف، فضا جلوگیری شود. بااین‌حال، چالش اصلی نه به کمبود زیرساخت‌ها یا بی‌توجهی مدیریتی، بلکه به فرهنگ استفاده از فضاهای عمومی و میزان پایبندی شهروندان به ضوابط موجود برمی‌گردد. در حقیقت، بخشی از استفاده‌کنندگان، چه عابران پیاده و چه کاربران وسایل حرکتی، هنوز به مسیرهای مشخص‌شده و علائم راهنمایی توجه کافی ندارند. این موضوع باعث بروز تعارض‌ها و احساس ناامنی در میان شهروندان و بازدیدکنندگان می‌شود.

خوراسگانی خاطرنشان کرد: در همین راستا، مدیران چهارباغ عباسی در تلاش هستند تا رویکرد خود را صرفاً بر اقدامات فیزیکی و زیرساختی متمرکز نکنند. در عوض، تلاش دارند از ابزارهای نرم و فرهنگی برای آموزش و فرهنگ‌سازی عمومی استفاده کنند. از جمله این اقدامات می‌توان به اجرای پرفورمنس‌ها، نمایش‌های خیابانی و برنامه‌های تعاملی اشاره کرد که هدف آن‌ها ارتقای آگاهی عمومی و ترویج احترام به قواعد حضور در فضای عمومی است. بااین‌حال، نهادینه‌سازی این رفتارها نیازمند زمان، تداوم در آموزش، مشارکت فعال شهروندان و همراهی مستمر نهادهای مختلف است.

وی تأکید کرد: احیای واقعی این گذر زمانی محقق خواهد شد که چهارباغ عباسی نه‌تنها به‌عنوان یک مسیر عبوری یا محل برگزاری فعالیت‌های پراکنده، بلکه به‌عنوان یک تجربه فرهنگی امن، آرام و هویت‌مند برای تمامی گروه‌های سنی به‌حساب آید. این هدف تنها با نگاه بلندمدت، سیاست‌گذاری یکپارچه و مشارکت آگاهانه مردم و نهادهای مرتبط قابل‌تحقق خواهد بود.

مدیر گذر فرهنگی چهارباغ عباسی بیان کرد: امنیت، آرامش و نظم در گذر فرهنگی چهارباغ با اتکا بر حضور میدانی مستمر و استقرار نظام نظارت شهری دنبال می‌شود. این رویکرد بر مدیریت فعال فضا و پاسخ‌گویی به نیازها و چالش‌های روزمره شهروندان و ذی‌نفعان استوار است.

خوراسگانی درباره برقراری نظم و امنیت در گذر چهارباغ توضیح داد: در این چارچوب، نیروهای انتظامات گذر، نقش کلیدی در رسیدگی به مطالبات و رفع مشکلات شهروندانی که در چهارباغ حضور دارند، ایفا می‌کنند. این نیروها در تعامل مستقیم با کسبه چهارباغ به‌عنوان بهره‌برداران اصلی این محور برای حل مسائل، پیشگیری از بی‌نظمی و کنترل تخلفات شهری اقدام می‌کنند.

وی ادامه داد: نظارت میدانی به‌طور ویژه بر سامان‌دهی مواردی مانند سد معبر، فعالیت‌های غیرمجاز، حضور متکدیان و دست‌فروشان غیرقانونی متمرکز است. علاوه بر این، جلوگیری از اقداماتی که به منظر و هویت بصری چهارباغ آسیب می‌زند، از جمله نصب تابلوهای نامتعارف صنفی و ناهماهنگی‌های ظاهری در اولویت اقدامات نظارتی قرار دارد. هدف نهایی این رویکرد، ایجاد فضایی امن، منظم و آرام متناسب با شأن تاریخی و فرهنگی چهارباغ است؛ فضایی که در آن نظم و امنیت نه از طریق برخوردهای مقطعی، بلکه با مدیریت مستمر، میدانی و پاسخ‌گو تثبیت می‌شود.

مدیر گذر فرهنگی چهارباغ عباسی تأکید کرد: فعالیت‌های تجاری و حضور مغازه‌ها در گذر چهارباغ به‌خودی‌خود نه تهدیدی برای هویت فرهنگی محسوب می‌شوند و نه عاملی برای تضعیف آن؛ بلکه نوع فعالیت، کیفیت خدمات و نحوه سامان‌دهی این کاربری‌ها تعیین‌کننده میزان و جهت تأثیر آن‌ها بر هویت تاریخی و فرهنگی گذر است.

خوراسگانی اظهار کرد: در ادبیات مدیریت فضاهای شهری، کاربری‌های تجاری زمانی می‌توانند به تقویت حیات فرهنگی کمک کنند که در هماهنگی باهویت مکان، مقیاس انسانی فضا و الگوی رفتاری گذر تعریف و هدایت شوند. چنین رویکردی امکان هم‌زیستی اقتصاد شهری و فرهنگ را در یک چارچوب متوازن فراهم می‌کند.

وی با اشاره به چالش اصلی در گذر چهارباغ بیان کرد: چالش اصلی در این گذر زمانی شکل می‌گیرد که فعالیت‌های تجاری بدون ضابطه، صرفاً با نگاه اقتصادی کوتاه‌مدت و بدون توجه به منظر شهری و ارزش‌های تاریخی گسترش یابند؛ امری که می‌تواند به تضعیف خوانایی فرهنگی فضا و تبدیل گذر از یک محور فرهنگی به فضایی صرفاً مصرفی منجر شود. بر همین اساس، سامان‌دهی فعالیت‌های تجاری و اعمال نظارت بر جلوه‌های بصری از جمله تابلوهای صنفی، نحوه عرضه خدمات و هماهنگی‌های ظاهری واحدها، بخشی از سیاست‌های مدیریت گذر برای حفظ هویت تاریخی و فرهنگی چهارباغ به شمار می‌آید.

نقش گذر فرهنگی چهارباغ در افق پنج‌ساله

مدیر گذر فرهنگی چهارباغ عباسی درباره الگوگرفتن از خیابان‌ها و پیاده‌روهای مهم شهرهای بزرگ جهان در چهارباغ عباسی خاطرنشان کرد: در مدیریت گذر چهارباغ از تجربه نمونه‌های موفق جهانی در حوزه پیاده‌راه‌ها و فضاهای عمومی بهره گرفته شده است، اما این بهره‌گیری به‌صورت الگوبرداری مستقیم نبوده است. رویکرد مدیریت شهری در چهارباغ بر این اصل استوار بوده که تجربه‌های جهانی با توجه‌ به ویژگی‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی این گذر، مورد بازخوانی و بومی‌سازی قرار گیرند.

خوراسگانی تصریح کرد: بررسی پروژه‌های موفق پیاده‌محور در شهرهای مختلف دنیا نشان می‌دهد که رمز موفقیت این فضاها، نگاه سیستمی و یکپارچه به مدیریت فضاهای عمومی است. بر همین اساس، در چهارباغ تلاش شده است مؤلفه‌هایی مانند نظم، امنیت، فعالیت‌های اقتصادی، منظر شهری و هویت فرهنگی نه به‌صورت جزیره‌ای، بلکه در تعامل و هماهنگی با یکدیگر مدیریت شوند، همچنین تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که امنیت پایدار در پیاده‌راه‌ها بیش از آن که حاصل اقدامات مقطعی یا صرفاً کالبدی باشد، نتیجه نظارت میدانی مستمر، ضابطه‌مندی فعالیت‌ها، پاسخ‌گویی روزمره به مطالبات شهروندان و کنترل مؤثر تخلفات شهری است؛ رویکردی که در مدیریت گذر چهارباغ نیز موردتوجه قرار گرفته است.

وی افزود: در همین راستا، با تأکید شهردار اصفهان، رویکرد مدیریت چهارباغ بر پایه حکمرانی شهری منسجم، حفظ و تقویت هویت تاریخی و فرهنگی، سامان‌دهی فعالیت‌ها و ارتقای کیفیت فضا باهدف بهبود تجربه حضور شهروندان و افزایش رضایتمندی کسبه و ساکنان این گذر شکل‌گرفته است. این الگو اگرچه از تجربه‌های موفق جهانی الهام می‌گیرد، اما متناسب با واقعیت‌ها و نیازهای بومی چهارباغ طراحی و اجرا شده است.

مدیر گذر فرهنگی چهارباغ عباسی توضیح داد: درحال حاضر، به باور ما، در کشور و به‌ویژه در شهر اصفهان، در برخی حوزه‌های مدیریت شهری به سطحی از تجربه و بلوغ رسیده‌ایم که می‌توانیم خود به‌عنوان الگو برای سایر شهرهای دنیا مطرح باشیم. بازخوردها و اظهارنظرهای مثبت گردشگران خارجی که در چهارباغ و دیگر فضاهای شهری اصفهان حضور پیدا می‌کنند، مؤید این موضوع و نشان‌دهنده ظرفیت‌های قابل‌توجه مدیریت شهری در این شهر تاریخی است.

خوراسگانی با اشاره به نقش گذر فرهنگی چهارباغ در افق پنج‌ساله تأکید کرد: این گذر باید به الگویی از یک فضای عمومی پایدار تبدیل شود؛ فضایی که در آن امنیت، فرهنگ و گردشگری نه در تقابل با یکدیگر، بلکه در تعامل و توازن تعریف شوند. تحقق این چشم‌انداز مستلزم عبور از مدیریت‌های مقطعی و حرکت به سمت حکمرانی شهری منسجم، برنامه‌محور و بلندمدت است.

وی تصریح کرد: از منظر امنیت، چهارباغ نیازمند استقرار یک نظام نظارت پایدار، مدیریت میدانی پاسخ‌گو و کنترل مستمر تخلفات شهری است. در کنار این موارد، بازسازی و احیای فضاهای تاریخی و اجرای طرح‌های توسعه‌ای هماهنگ باهویت گذر نیز نقش مهمی در ارتقای امنیت پایدار ایفا می‌کند.

مدیر گذر فرهنگی چهارباغ عباسی توضیح داد: در این چارچوب، امنیت، آسایش و رفاه به‌عنوان بخشی از کیفیت زندگی شهری در چهارباغ تعریف می‌شوند. از منظر آسایش و رفاه شهری، حضور در چهارباغ باید برای همه گروه‌های سنی و با نگرش‌های فرهنگی و اجتماعی متفاوت، تجربه‌ای آرام، ایمن و مبتنی‌بر زیست مسالمت‌آمیز باشد؛ حضوری که با رعایت قوانین، احترام متقابل و احساس تعلق به فضا همراه است.

خوراسگانی بیان کرد: از منظر فرهنگی، چهارباغ باید به‌عنوان یک محور هویت‌مند تاریخی حفظ و تقویت شود؛ فضایی که در آن فعالیت‌ها، کاربری‌ها و جلوه‌های بصری در هماهنگی با پیشینه تاریخی و شأن فرهنگی گذر سامان‌دهی شده و فرهنگ به‌عنوان محتوای اصلی فضا، جهت‌دهنده سایر کارکردها باشد.

وی ادامه داد: از منظر گردشگری هدف در افق پنج‌ساله نباید صرفاً افزایش تعداد گردشگران تلقی شود، بلکه ارتقای کیفیت تجربه گردشگری در اولویت قرار دارد؛ تجربه‌ای امن، منظم، قابل‌فهم و روایت‌محور که چهارباغ را به‌عنوان بخشی زنده از حافظه تاریخی شهر به گردشگران معرفی کند.

مدیر گذر فرهنگی چهارباغ عباسی در پایان خاطرنشان کرد: در مجموع، افق مطلوب گذر چهارباغ، تبدیل آن به فضایی امن، فرهنگی و جذاب برای شهروندان و گردشگران است؛ فضایی که با تکیه‌ بر مدیریت یکپارچه، سیاست‌گذاری مبتنی‌بر شواهد و مشارکت فعال بهره‌برداران، تعادلی پایدار میان نظم، هویت و سرزندگی شهری برقرار می‌کند.