پادشاهی که مرزهای واقعیت و خیال را درنوردید

شاه عباس یکم، پنجمین و نامدارترین پادشاه صفوی، ۵۹ سال و ۸ ماه و ۲۳ روز زندگی کرد. از این سال‌ها و ماه‌ها و روزها در حدود ۴۳ سال از ۹۹۶ تا ۱۰۳۸ هجری‌قمری سلطنت ایران را به‌دست داشت. در این مدت، بدخواهان ایران را در مشرق‌زمین سر جای خود نشاند و با مغرب‌زمین چنان به تعامل برخاست که شخصیت او برگی فراموش‌نشدنی از تاریخ اروپا شد.

فرمان‌روایی او به همان مقیاس در مدیریت داخلی کشور هم غوغا کرد؛ چنان‌که مردم کوی‌وبرزن سنگدلی بی‌حدش را زیر سبیلی رد کردند و به‌جای آن در یاد و خاطره‌اش قصه‌های صیقلی و شیرین آفریدند، قصه‌هایی که در دو مرز تاریخ و افسانه به یکدیگر می‌رسند. مهابت و محبت شاه عباس که در تاریخ کبیر و بزرگ لقب گرفت، هم‌زمان به دل‌ مردم نشست و بخشی از حافظه جمعی ایرانیان شد، اما داستان او در شهر اصفهان به‌گونه‌ای دیگر رقم خورد.

شاه عباس، سلطان شوکتمندی که به تاریخ ۱۰۰۶ هجری‌قمری اصفهان را به پایتختی ایران برگزید، چاره‌اندیشی و کیاستش نعل‌به‌نعل این دیار را پیمود؛ رد تدبیرش از مجلل‌ترین کاخ‌ها و مسجدهای شهر تا ساده‌ترین گذرها و کوچه‌ها به یادگار ماند. آنچه در ادامه می‌خوانیم مروری بر منش، خلق‌وخو و زندگی شخصی و اجتماعی این پادشاه است.

 مادر مازندرانی و پدر آذربایجانی

شاه‌ تهماسب یکم در قزوین، پایتخت کشورش، به‌سر می‌برد که قاصد برایش خبر آورد پسر و عروسش، یعنی محمدمیرزا و خیرالنسا بیگم، بچه‌ای به‌دنیا آورده‌اند که هنوز بی‌نام است.‌ تهماسب، بدون اینکه بداند نوه‌اش بعدها لقب بزرگ‌ترین شاه صفوی را به خود می‌گیرد، براساس شعری که از صبح سر زبانش افتاده بود، یعنی «عباس علی است شیر غازی، سرلشکر دفتر حجازی»، اسم نوه‌اش را عباس گذاشت.

عباس دوشنبه شب، اول رمضان ۹۷۸ هجری قمری در هرات که مرکز خراسان بود و امروز یکی از شهرهای افغانستان است، چشم به گیتی گشود تا بیش از چهار دهه پادشاه بی‌رقیب ایران باشد. مردی که نامش با اصفهان گره محکمی خورده است، از طرف مادر مازندرانی بود و پدرش به اجداد صفوی، یعنی کردهایی نسب می‌رساند که به آذربایجان کوچ کرده بودند.

سبیل‌های شاهانه که تا گونه تاب می‌خورد

به گواه دیده‌ها و نوشته‌های مورخان و سفرنامه‌نویس شرق و غرب عالم، شاه‌عباس کمی از میانه‌بالا کوتاه‌تر بود. در یک کلام باید گفت که شاه پیشانی‌بلند تاریخ صفویه بلندقامت نبود. صورتش سبزه بود و بینی عقابی داشت. در اوایل ۵۰سالگی سرش بی‌مو شد. در سیمای این شاه کوتاه‌قد بیش از همه سبیل‌های بلند و کلفتش جلوه‌گری می‌کرد و در حافظه تاریخ به یادگار ماند؛ سبیلی که همیشه به آن می‌رسید و تا گونه‌ها تاب می‌داد!

سبز و سرخ و سیاه رنگ‌های موردعلاقه شاه عباس در لباس‌پوشیدن بود که پیراهنی ساده به‌شمار می‌رفت؛ سادگی لباس اصلی او به‌گونه‌ای بود که مهمانان تازه‌وارد غرب و شرق عالم، مثلاً یکی از نظامیان را که فرمی پرطمطراق‌تر داشت، با شاه اشتباه می‌گرفتند.

 رنگ‌ها را نیز اغلب طبق آدابی خاص برمی‌گزید. وقتی سرخ می‌پوشید، همه پی می‌بردند که شاه ممکلت اعصابش خرد و پرخشم است و بنابراین باید بیش از پیش مراقب رفتارشان باشند. شلواری هم با پیراهنش به پا می‌کرد که اغلب بنفش بود. در دورهمی‌های خودمانی فقط دستاری سرخ یا سفید به دور سر می‌پیچید، اما در دیدارها و نشست‌های رسمی تاج و جیغه یا کلاه مخصوصش ترک نمی‌شد.

از میدان نقش‌جهان تا کبابی‌های شهر

عباس شاهی نبود که میان خود و مردمش پرده بکشد. یکی از پاتوق‌های همیشگی او که باعث می‌شد بین مردم بیاید، حضور در میدان نقش‌جهان بود. شاه عباس یکی از تماشاچیان ثابت رویدادهای ورزشی و تفریحی در میدان نقش‌جهان بود، به‌طوری که بازی چوگان، گاوبازی و گرگ‌دوانی را به تماشا می‌نشست. حضور شاه در میدان تقریباً هر روز عصر اتفاق می‌افتاد. به احترام حضورش، سقاها میدان را با مشک آب‌پاشی می‌کردند و سرداران و بزرگان حکومتی هم خود را به نقش‌جهان می‌رساندند.

حضور شاه عباس در میدان اصلی اصفهان به‌نوعی دیدار عمومی از شهر بود. شاه به بازدیدهای خصوصی‌ از شهر هم عادت داشت. این گردش‌های شهر گاهی با خورد و خوراک همراه می‌شد، مثلاً شاه اگر از یک کبابی عبور می‌کرد و بو به دماغش می‌زد، خیلی راحت همان را سفارش می‌داد و همان‌جا نوش می‌کرد! این سادگی و بی‌پیرایگی او در مقام یک پادشاه همواره نظر سفیران غربی را جلب می‌کرد. در این گردش‌های کم‌وبیش خصوصی، شاه به نظامیان یا سربازان اجازه مشایعت نمی‌داد و فقط چند نفری از دیگر مقامات را به‌همراه می‌برد.

وقتی بانی سی‌وسه‌پل پدر شاه می‌شد

یکی از خصوصیات شاه عباس لطف و مهربانی او در قبال مقامات لشکری و کشوری بود. شاه هر مقامی را که روحیه خدمتگزاری و وطن‌دوستی داشت، ستایش می‌کرد. به‌خصوص ایران‌دوستی سپاهیان و دولت‌مردانش برایش پراهمیت بود. به برخی از اطرافیانش بنا بر همین منش و روش لطف و دوستی بیش‌تری نشان می‌داد و به‌گونه‌ای ویژه‌تر خطاب می‌کرد.

برای نمونه، الله‌وردی‌خان، بانی سی‌وسه‌پل را «پدر» می‌نامید یا به قرچقای‌خان که خدمات نظامی شایانی داشت، «آقا» و «دیوانه» می‌گفت! درواقع، این آدم‌ها همان کسانی بودند که شاه عباس بدون کمکشان نمی‌توانست اصفهان را پس از پایتختی به اوج شکوهمندی برساند.

شاه خوش‌طبیبی است بیا تا همه بیمار شویم...!

از بین خدمتگزاران مردم، شاه‌ عباس به سربازان نگاه ویژه‌ای داشت تا جایی که در جنگ حتی مرهم هم بر زخم آن‌ها می‌گذاشت. البته سربازان هم به رسم زمانه با زبان نرم و لطیف و چاپلوسانه از مهربانی شاه تشکر می‌کردند و مثلاً می‌گفتند «خوش‌طبیبی است بیا تا همه بیمار شویم...!» شاه خود روحیه نظامی‌گری پرقدرتی داشت، به‌طوری که بر اصول و فنون جنگ مسلط بود.

اسب‌دوستی او نیز که در تاریخ شهره است، به همین منش نظامی‌گری‌اش بازمی‌گردد. بوسیدن و نوازش اسب‌ها عادت همیشگی‌اش بود. یک بار که در برابر یکی از سفرای اروپا در بوسیدن و نوازش اسبش زیاده‌روی کرد و با تعجب آن مرد روبه‌رو شد، توضیح داد که «تعجب مکن، این اسب در کشتن دشمنان ایران به من کمک بسیار کرده است». «قلباش» و «غزال» دو رأس از معروف‌ترین اسب‌های شاه عباس به‌شمار می‌آیند.

اشک در آستین و آدم‌خوارها دم دست!

این پادشاه نامدار صفوی در مهربانی و دل‌نازکی به حدی بود که زود اشکش جاری می‌شد. معروف بود که اشک شاه در آستینش است. با وجود این‌همه لطافت و قدرشناسی که در رفتار با مردم و حکومتگرانش داشت، جنبه‌ای از سنگدلی و قساوت هم در وجودش نهفته بود.

مشخصاً اگر یکی از مقامات گرفتار فساد و دزدی می‌شد، حسابش با شخص شاه بود. شاه عباس در کنار جلادان معمولی که شاهان تاریخ همواره کنارشان داشتند، یک گروه موسوم به «چیگیین» هم داشت که درواقع آدم‌خواران شاه بودند!

 به باور مورخان، اولین نشانه‌های زنده‌خواری مجرمان از زمان حمله مغول در ایران دیده ‌شد. تاریخ‌نگاران یکی از زمینه‌های برپایی آرامش و توسعه تمدن ایرانی را در زمان شاه عباس، متأثر از همین خشونتش می‌دانند، چون بدون آن نمی‌توانست افراد را به‌سوی اهداف بلندش هدایت کند.

 پارادوکس شاهانه

به‌طورکلی، شاه عباس شخصیت ناسازواری داشت یا به‌قول مورخان در زیست فردی و اجتماعی جامع اضداد بود. چنان‌که گفته‌اند «خودخواهی و درویش‌خوئی، استبداد و ملایمت، ترحم و سنگدلی، گذشت و انتقام‌جویی، قدردانی و حق‌شناسی، قصاوت و مهربانی، لئامت و بخشندگی، ستمکاری و فرشته‌خوئی در وجود او با هم آمیخته بود، و چنان به‌زودی تغییر خلق‌وخوی می‌داد که نزدیکان و ندیمانش از دریافتن صفات ذاتی و طبیعی وی عاجز می‌شدند.»

شاعری که از مشق و مکتب گریزان بود

شاه عباس تحصیلات خاصی نداشت! در اوایل سنِ آموزش تنبل و فراری بود؛ به‌طوری که با کوشش و زور بسیار او را واردار به درس و مشق خواندن می‌کردند. بااین‌حال، بعدها که به سلطنت رسید، در درک مطلب و فهم از علوم مختلفی که مقامات و علما برایش توضیح می‌دادند، بسیار زیرک بود.

شاه با همه بیگانگی‌اش نسبت به تحصیلات عالیه، شعر می‌گفت. حتی برخی در ستایش شاعری‌اش زیاده‌روی کرده‌اند، در صورتی که این‌گونه نبود! همیشه دیوان حافظ همراهش و ارادتش به آن شاعر شیرازی چنان بود که به‌دست خود درخت سروی در جوار مقبره حافظ کاشت.