سواد رسانه‌ای، حلقه مفقوده مواجهه جامعه با تبلیغات انتخاباتی مبتنی بر هوش مصنوعی

سیدمهدی شریعت‌زاده در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به نقش فزاینده هوش مصنوعی در فرایندهای اجتماعی و سیاسی اظهار کرد: با ظهور هوش مصنوعی مولد در چهار سال اخیر، بسیاری از مناسبت‌ها و عرصه‌های اجتماعی و سیاسی تحت تأثیر این فناوری قرار گرفته‌اند. هوش مصنوعی در ذات خود یک فناوری توانمندساز است؛ به این معنا که می‌تواند به استفاده‌کنندگان، به‌ویژه در صورت دسترسی به داده‌های مناسب، این امکان را بدهد که نیت خود را چه خیرخواهانه و چه ناصحیح به طیف وسیع‌تری از افراد تحمیل کنند. این موضوع در حوزه انتخابات نیز به‌وضوح قابل مشاهده است.

وی با تأکید بر اینکه تحقق شفافیت انتخاباتی با استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی، مهندسی داده و داده‌کاوی، وابستگی مستقیم به میزان و کیفیت داده‌های در دسترس دارد، افزود: اگر فرایندهایی مانند شمارش آرا به شیوه‌های کاملاً کلاسیک انجام شوند و داده‌های دیجیتال کافی تولید نشود، عملاً هیچ سامانه هوش مصنوعی نمی‌تواند نقش مؤثری در افزایش شفافیت ایفا کند. در این شرایط، شاید بهتر باشد بپذیریم که همان‌طور که تحول دیجیتال در عرصه‌های صنعتی، فرهنگی و اقتصادی اجتناب‌ناپذیر بوده، فرایند برگزاری انتخابات و شمارش آرا نیز نیازمند نوعی تحول دیجیتال است.

مدیر مرکز مشاوره و بازرس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران ادامه داد: ایجاد پلتفرم‌های داده‌باز و در اختیار قرار دادن داده‌های مرتبط با فرایند انتخابات می‌تواند این امکان را فراهم کند که بررسی سلامت، صحت و تحلیل‌های مختلف انتخاباتی با مشارکت بیشتر مردم و جامعه مدنی انجام شود. استفاده از هوش مصنوعی در تحلیل داده‌های شهری و رفتار رأی‌دهندگان می‌تواند به انتخاب آگاهانه‌تر شهروندان کمک کند، اما در عین حال این خطر نیز وجود دارد که از همین ابزارها برای جهت‌دهی افکار عمومی استفاده شود؛ موضوعی که بستگی مستقیم به این دارد که چه کسی و با چه نیتی از این فناوری بهره می‌برد.

شریعت‌زاده با اشاره به تجربه‌های بین‌المللی در این حوزه گفت: در زمینه تولید محتوای رسانه‌ای و خبری مرتبط با انتخابات، استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند به شکل جدی به جهت‌دهی افکار عمومی منجر شود؛ چه این جهت‌دهی مبتنی‌بر اطلاعات صحیح باشد و چه نادرست. نمونه بارز آن، ماجرای استفاده از الگوریتم‌های توصیه‌گر شبکه اجتماعی فیسبوک در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا است که بعدها اسنادی منتشر شد مبنی‌بر اینکه کمپین تبلیغاتی دونالد ترامپ از این الگوریتم‌ها برای اثرگذاری هدفمند بر رأی‌دهندگان استفاده کرده و با شناسایی ذائقه کاربران، وجوهی از نامزد مورد نظر را برجسته می‌کرد که بیشترین همخوانی را با علایق هر فرد داشت.

وی تصریح کرد: در بخش داده‌های مربوط به شمارش آرا و تحلیل وضعیت رأی‌دهندگان، با یک بُعد حقوقی مواجه هستیم. حتی اگر با دسترسی به داده‌ها بتوان الگوهایی مانند تمرکز سنگین تبلیغات رسانه‌ای در یک منطقه خاص را شناسایی کرد، لزوماً امکان اقدام عملی برای اصلاح آن وجود ندارد و پاسخ در بسیاری موارد منفی است؛ هرچند صرف آگاهی از این الگوها می‌تواند برای جامعه مفید باشد.

این کارشناس حوزه هوش مصنوعی به اهمیت داده‌های باز در افزایش کیفیت انتخاب‌ها اشاره کرد و گفت: اگر در کشور داده‌های باز بیشتری وجود داشت و امکان دسترسی به اطلاعات معتبر درباره عملکرد مدیران ارشد فراهم می‌شد، مردم، اندیشکده‌ها و مؤسسات پژوهشی می‌توانستند تحلیل دقیق‌تری از عملکرد افراد در مسئولیت‌های مختلف مدیریتی داشته باشند؛ اینکه آیا یک مدیر واقعاً کارنامه مثبتی داشته یا صرفاً از یک پست به پست دیگر منتقل شده است. داده‌کاوی در این حوزه می‌تواند نقش مهمی در افزایش بهره‌وری کشور ایفا کند.

شریعت‌زاده درباره امکان سوءاستفاده از هوش مصنوعی در انتخابات محلی نیز اظهار کرد: این تهدید محدود به مقیاس خاصی از انتخابات نیست. چه در انتخابات محلی و چه در انتخابات ملی، امکان تولید محتوای جعلی و دستکاری افکار عمومی وجود دارد. تفاوت اصلی در محل و شیوه انتشار است؛ در مقیاس محلی، کانال‌ها و گروه‌های منطقه‌ای اثرگذارتر هستند و در سطح ملی، رسانه‌ها و خبرگزاری‌ها نقش پررنگ‌تری دارند.

وی در بخش دیگری از سخنان خود، به کاربردهای مثبت هوش مصنوعی در مدیریت شهری اشاره کرد و افزود: شورای شهر می‌تواند از فناوری‌های تحلیل داده و هوش مصنوعی در حوزه‌هایی مانند حمل‌ونقل، خدمات شهری و محیط‌زیست برای افزایش بهره‌وری استفاده کند. البته این امر نیازمند ملزوماتی از جمله دسترسی به داده‌های باکیفیت است. در بسیاری از موارد، داده‌های دقیق‌تر در اختیار استارتاپ‌ها و پلتفرم‌های خصوصی مانند اپلیکیشن‌های مسیریابی، کسب‌وکارهای آنلاین و شبکه‌های اجتماعی قرار دارد و نه لزوماً سازمان‌های دولتی متولی.

مدیر مرکز مشاوره و بازرس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران تأکید کرد: استفاده مؤثر از هوش مصنوعی در مدیریت شهری مستلزم همکاری جدی نهادهای دولتی با بخش خصوصی و بهره‌گیری از تیم‌های متخصص داده‌کاوی است؛ چه در قالب ابزارهای پیشرفته‌ای مانند دوقلوی دیجیتال و چه در قالب داشبوردهای مدیریتی. تصمیم‌گیری درباره تخصیص بودجه، به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند ترافیک، با تحلیل داده و هوش مصنوعی می‌تواند با کمترین هزینه، بیشترین اثرگذاری را داشته باشد.

شریعت‌زاده درباره نبود قوانین خاص برای کاربرد هوش مصنوعی در انتخابات افزود: نمی‌توان گفت که خلأ قانونی مطلق وجود دارد. قوانین مرتبط با رسانه، حریم خصوصی و محتوای سمعی و بصری از گذشته وجود داشته‌اند و فارغ از اینکه یک اقدام با هوش مصنوعی یا هر فناوری دیگری انجام شود، همچنان لازم‌الاجرا هستند. فعالان رسانه‌ای در استفاده از هوش مصنوعی نیز باید همان چارچوب‌های قانونی پیشین را رعایت کنند.

وی در پاسخ به این پرسش که شهروندان چگونه می‌توانند در برابر تبلیغات انتخاباتی مبتنی‌بر هوش مصنوعی فریب نخورند، تصریح کرد: این موضوع مستقیماً به سطح سواد رسانه‌ای جامعه بازمی‌گردد. به‌نظر می‌رسد بسیاری از رسانه‌ها به جای پرداختن به مسائل حاشیه‌ای، باید تمرکز بیشتری بر آموزش سواد رسانه، تشخیص محتوای جعلی و آشنایی با نمونه‌ها و قوانین سایر کشورها در این حوزه می‌داشتند.

این کارشناس حوزه هوش مصنوعی با اشاره به تجربه مواجهه جامعه با پیام‌های جعلی در سال‌های ابتدایی گسترش شبکه‌های اجتماعی گفت: رسیدن به بلوغ رسانه‌ای زمان‌بر است و در مورد هوش مصنوعی مولد، با تنوع بسیار بیشتری از ابزارهای جعل و مهندسی افکار عمومی روبه‌رو خواهیم بود. به همین دلیل انتظار می‌رود رسانه‌ها نقش فعال‌تری در آگاه‌سازی جامعه ایفا کنند تا شهروندان بتوانند با درک درست از توانمندی‌ها و تهدیدهای این فناوری، تصمیم‌های عقلانی‌تر و آگاهانه‌تری در فرآیندهای انتخاباتی بگیرند.