زنگ خطر سلامت نسل فردا

رویا کلیشادی در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: ایران با روندی نگران‌کننده از افزایش شیوع اضافه‌وزن و چاقی در میان کودکان و نوجوانان روبه‌روست؛ روندی که در سال‌های اخیر و تحت‌تأثیر تغییرات سبک زندگی، کاهش فعالیت بدنی و گسترش الگوهای غذایی ناسالم، شتاب بیشتری گرفته است.

وی افزود: شواهد موجود حاکی از آن است که این سیر صعودی نه‌تنها متوقف نشده، بلکه متأثر از تغییرات سبک زندگی مدرن، به‌ویژه افزایش رفتارهای کم‌تحرک و ترویج الگوهای تغذیه‌ای نامناسب در جوامع امروزی، تشدید شده است.

نقشه جغرافیایی و اجتماعی چاقی در کشور

متخصص بیماری‌های کودکان و عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان ادامه داد: تحلیل‌های جغرافیایی بیانگر آن است که شیوع چاقی در استان‌های شمالی، شمال غرب و جنوب غرب کشور بالاتر از سایر مناطق است. از منظر وضعیت اقتصادی - اجتماعی(SES)، در برخی مناطق با درآمد پایین نیز شیوع چاقی بالاتری گزارش شده است، همچنین مطالعات تفکیک جنسیتی نشان می‌دهند که پسران اندکی بیش از دختران در معرض خطر اضافه‌وزن و چاقی قرار دارند.

سبک زندگی مدرن و اسارت در دنیای دیجیتال

کلیشادی گفت: مهم‌ترین عوامل محیطی و رفتاری مؤثر بر چاقی کودکان ایرانی شامل بی‌تحرکی، رژیم غذایی ناسالم و عادات خواب نامناسب است. در میان این عوامل، استفاده طولانی‌مدت از صفحه‌نمایش(بیش از ۲ ساعت در روز) بیشترین همبستگی را با افزایش نمایه توده بدنی نشان داده است.

وی افزود: بخش قابل‌توجهی از این معضل مستقیماً با تغییرات سبک زندگی مدرن گره خورده است؛ جایی که کاهش بازی در فضای باز و جایگزینی آن با سرگرمی‌های دیجیتال، کاهش فعالیت بدنی و افزایش مصرف تنقلات ناسالم را به دنبال داشته است. مطالعات متعدد اثبات کرده‌اند که افزایش زمان استفاده از صفحه‌نمایش با بالا رفتن شاخص توده بدنی، مصرف خوراکی‌های مضر و کاهش خواب مرتبط است؛ ارتباطی که حتی پس از کنترل سایر عوامل مداخله‌گر نیز پابرجا می‌ماند. افزون بر این، نور آبی ساطع‌شده از تلویزیون، تلفن همراه و سایر ابزارهای دیجیتال، با کاهش ترشح هورمون ملاتونین، موجب اختلال در خواب و دیر به خواب رفتن فرد می‌شود. این اختلال خواب، تعادل هورمون‌های سیری و گرسنگی(لپتین و گرلین) را بر هم زده و زمینه‌ساز اختلالات خوردن و چاقی می‌گردد.

نقش مخرب تبلیغات و تصویرسازی‌های غلط رسانه‌ای

عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان اضافه کرد: تبلیغات غذایی، به‌ویژه در تلویزیون، نقشی کلیدی در شکل‌دهی به ترجیحات غذایی کودکان ایفا می‌کنند. این تبلیغات که اغلب شامل خوراکی‌های ناسالم مانند چیپس، پفک و نوشیدنی‌های شیرین هستند، با بهره‌گیری از موسیقی شاد، شخصیت‌های کارتونی و وعده‌های وسوسه‌انگیز، کودکان را به سمت انتخاب برندهای خاص سوق می‌دهند.

کلیشادی گفت: تأسف‌بارتر آنکه هنوز در برخی تبلیغات، برای نمایش تصویر یک «کودک سالم»، از کودکی چاق استفاده می‌شود؛ مسئله‌ای که تأثیر منفی عمیقی بر شکل‌گیری نماد سلامت در ذهن خانواده‌ها دارد. اگرچه مقررات آگهی‌های رادیو و تلویزیونی، پخش تبلیغات غذایی را در شبکه کودکان(پویا) محدود کرده است، اما پوشش ندادن سایر شبکه‌ها و نبود ضمانت اجرایی قوی، اثربخشی این قوانین را کاهش داده است.

پیامدهای خاموش؛ از بیماری‌های جسمی تا آسیب‌های روانی

وی افزود: چاقی دوران کودکی با افزایش خطر مرگ زودرس، فشارخون بالا، دیابت نوع ۲، کبد چرب، بیماری‌های قلبی - عروقی، اختلال چربی خون، مقاومت به انسولین، سندرم متابولیک و افزایش ریسک ابتلا به برخی سرطان‌ها همراه است. علاوه بر ابعاد جسمی، تأثیرات روانی مخربی همچون افسردگی، انزواطلبی اجتماعی و کاهش عزت‌نفس نیز در این کودکان مشاهده می‌شود.

راهکارهای جهانی و اولویت‌های ملی برای ایران

این متخصص بیماری‌های کودکان با بیان اینکه کشورهای موفق در مهار چاقی کودکان معمولاً از رویکردی چندسطحی و بین‌بخشی بهره می‌برند که شامل محدودسازی تبلیغات مواد غذایی ناسالم، کاهش شکر و نمک در غذای کودک، اصلاح تغذیه مدارس، افزایش فعالیت بدنی اجباری، آموزش خانواده‌ها و استفاده از ابزارهای دیجیتال مدیریت وزن است، اظهار کرد: اکثر این اقدامات، به‌ویژه اصلاح محیط مدرسه، آموزش خانواده و کنترل تبلیغات، در ایران نیز قابل‌اجرا هستند، هرچند تحقق آن‌ها نیازمند هماهنگی بین‌نهادی و اراده جدی سیاسی است.

کلیشادی ادامه داد: در طراحی یک برنامه ملی مؤثر برای مقابله با این پدیده، سه اولویت راهبردی باید مدنظر قرار گیرد که شامل «مداخله زودهنگام از سنین پیش‌دبستان و دبستان»، «تغییر رویکرد از تمرکز صرف بر آموزش فردی به اصلاح محیط‌های کلیدی همچون مدرسه و رسانه» و در نهایت «توانمندسازی خانواده‌ها با بهره‌گیری از ابزارهای ساده، بومی و قابل‌اجرا» است.

مدرسه و خانواده؛ دو بال پیشگیری

وی گفت: مدارس به‌عنوان محیطی در دسترس و برابر، می‌توانند با فراهم کردن تغذیه سالم در بوفه‌ها، افزایش فعالیت بدنی روزانه و آموزش مهارت‌های زندگی سالم، نقشی حیاتی در پیشگیری ایفا کنند.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان افزود: از سوی دیگر، والدین با ارائه الگوی رفتاری سالم، محدود کردن دسترسی به خوراکی‌های مضر، مدیریت زمان استفاده از صفحه‌نمایش، تنظیم خواب و افزایش تحرک بدنی در خانه، نقشی تعیین‌کننده دارند. با این‌ حال، یک مانع بزرگ فرهنگی وجود دارد؛ باور اشتباهی که چاقی فرزند را نشانه سلامتی می‌داند. این تصور غلط باعث می‌شود والدین نقش الگویی خود را نادیده گرفته و سبک زندگی سالمی نداشته باشند، همچنین برخی والدین به اشتباه تصور می‌کنند درمان چاقی به رشد قدی فرزند آسیب می‌زند.