خطر تخریب دوباره مسجد کازرونی عباس‌آباد؛ ثبت ملی کافی نیست

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - کوروش دیباج: مسجد کازرونی در محله عباس‌آباد اصفهان، از آن دست بناهایی است که شاید تا پیش از ماجرای اقدام به تخریب، کمتر کسی در سطح ملی نامش را شنیده بود. مسجدی محلی، با معماری معاصر، که سال‌ها بی‌حاشیه در دل محله زندگی می‌کرد و نقش خود را به عنوان یک فضای مذهبی، اجتماعی و خاطره‌ساز ایفا می‌کرد. اما آنچه این مسجد را از یک بنای محلی به یک پرونده جدی میراث فرهنگی تبدیل کرد، نه صرفاً ارزش‌های معماری‌اش، بلکه نوع مواجهه با آن بود؛ مواجهه‌ای که از نگاه منتقدان، بوی «تخریب به نام توسعه» می‌داد و از نگاه مردم محله، با یک واژه خلاصه می‌شد: بی‌اعتمادی.

ماجرای مسجد کازرونی، حالا دیگر فقط یک اختلاف نظر میان هیئت امنا و چند فعال میراث فرهنگی نیست. این پرونده، به یک نمونه روشن از وضعیت میراث معاصر در ایران تبدیل شده است؛ میراثی که نه به اندازه بناهای صفوی و قاجاری حساسیت عمومی دارد، نه در سازوکارهای مدیریت شهری جایگاه تثبیت‌شده‌ای پیدا کرده و نه متولیان آن، به شکل کامل با «قانون ثبت ملی» و تبعات حقوقی‌اش کنار آمده‌اند.

این مسجد پس از حواشی و اعتراض‌ها، در نهایت ثبت ملی شد؛ اتفاقی که در نگاه نخست باید نقطه پایان تعرض‌ها و نقطه آغاز حفاظت جدی باشد. اما حالا، درست پس از ثبت ملی، روایت‌هایی از دل محله و از زبان نمازگزاران شنیده می‌شود که نشان می‌دهد نگرانی‌ها نه تنها پایان نیافته، بلکه شکل تازه‌ای به خود گرفته است، نگرانی از اینکه عملیات عمرانی، پشت دیوارهای بلند و پوشش‌های برزنتی ادامه پیدا کند؛ بی‌آنکه کسی بداند چه طرحی اجرا می‌شود، چه کسی مسئول است، چه مصوبه‌ای وجود دارد و آیا شورای فنی میراث فرهنگی اصلاً این روند را تایید کرده یا نه.

ثبت ملی شد؛ اما مسجد «نامرئی» شد

ذهب صنیعی، نمازگزار مسجد کازرونی عباس‌آباد، از جمله افرادی است که می‌گوید سال‌ها در این مسجد نماز خوانده و از نزدیک در جریان ماجراها بوده است. روایت او، روایت یک شهروند معمولی است که نه فعال میراث فرهنگی است و نه کارشناس رسمی، اما به عنوان یک عضو جامعه محلی، با حساسیت از چیزی صحبت می‌کند که آن را «محو شدن مسجد از دید مردم» می‌نامد.

او می‌افزاید: پس از ثبت ملی مسجد و ابلاغ آن به استان، آنچه به گوش نمازگزاران رسیده، طرحی است که قرار است «بدون تخریب» اجرا شود؛ اما توضیح دقیق و روشن به مردم داده نشده است.

صنیعی توضیح می‌دهد: بعد از اینکه مسجد ثبت ملی شد و ابلاغش برای استان آمد، طبق صحبت‌هایی که از طرف یکی از اعضای هیئت امنا شنیدیم، قرار شده زیر شبستان مسجد یک زیرزمین زده شو

و بدون تخریب باشد و روی شبستان هم یک فضایی ساخته شود. اما واقعیت این است که توضیح دقیقی به ما نمی‌دهند. فقط در حد یکی دو جمله، بین نمازها صحبت می‌کنند و تمام.

این نمازگزار می‌گوید: آنچه امروز بیش از خودِ طرح، نگرانی ایجاد کرده، «پنهان‌کاری» است.

به گفته او، اگر پروژه‌ای قرار است قانونی، کارشناسی‌شده و با نظارت میراث فرهنگی انجام شود، چرا باید در عمل، مسجد به یک فضای بسته و غیرقابل مشاهده تبدیل شود؟

صنیعی می‌گوید: پشت مسجد سمت جنوبی یک دیوار بسیار بلند کشیده‌اند که هیچ راه نفوذی به داخلش نیست. نمای جلو را هم برزنت‌ کشیده‌اند و دیگر هیچ چیزی از نمای جنوبی مسجد پیدا نیست.

وی آخرین تصویری را که پیش از بسته شدن دید عمومی از روند کار دیده‌، اینگونه روایت می‌کند: آخرین تصویری که ما دیدیم این بود که حدود یک سوم یا یک چهارم از جنوب سقف شبستان را برداشته بودند. گفتند برای تعمیر سقف است. بعد از آن دیگر پارچه‌ها را زدند و ما دیگر هیچ چیز ندیدیم.

ثبت ملی یعنی «ممنوعیت تخریب»؛ قانون، شوخی ندارد

پس از روایت نمازگزاران، اکنون نگاه‌ها به سمت اداره میراث فرهنگی است؛ نهادی که طبق قانون، مسئولیت مستقیم حفاظت از آثار ثبت ملی را دارد. پرسش اصلی این است: وقتی یک مسجد ثبت ملی می‌شود، چه چیزی تغییر می‌کند؟ و میراث فرهنگی چه ابزارهایی برای جلوگیری از تخریب یا دخل و تصرف غیرقانونی دارد؟

سیدروح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، در گفتگو با خبرنگار مهر با تشریح وضعیت مسجد کازرونی، به سابقه ماجرا اشاره کرده و اظهار می‌کند: هیئت امنا مسجد کازرونی عباس آباد، یکی دو سال قبل قصد داشتند اقداماتی در مسجد انجام دهند که با مخالفت میراث فرهنگی مواجه شد و جلوی کار گرفته شد؛ اما در همان مرحله هم بخش‌هایی از مسجد تخریب شد و بخشی از بنا به صورت نیمه‌کاره و آسیب‌دیده رها ماند.

وی می‌افزاید: پس از پیگیری‌های صورت‌گرفته، پرونده مسجد تکمیل و در نهایت مسجد کازرونی در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد؛ موضوعی که به گفته او، اکنون پشتوانه قانونی جدی‌تری برای جلوگیری از هرگونه دخل و تصرف غیرمجاز ایجاد کرده است.

سیدالعسگری با اشاره به اینکه پس از ثبت ملی، هیئت امنای مسجد دوباره برای تعیین تکلیف وضعیت مسجد مراجعه کرده‌اند، توضیح داد: در پشت مسجد، زمینی خالی وجود دارد که وقف مسجد است. متناسب با شرایط میراث فرهنگی، اجازه داده شد که ساخت‌وساز در همین زمینِ کنار مسجد انجام شود و همزمان بخش‌هایی که تخریب شده، تحت نظارت مرمت شود.

وی در پاسخ به نگرانی‌ها درباره اینکه آیا مجوزی برای حفاری یا ایجاد زیرزمین در زیر شبستان صادر شده است یا نه، با صراحت تأکید می‌کند: ما هیچ‌گونه مجوزی برای احداث زیرزمین در زیر شبستان مسجد کازرونی صادر نکرده‌ایم. این موضوع به‌طور مکتوب نیز به هیئت‌امنا و حتی امام‌جماعت مسجد اعلام شده است.

معاون میراث‌فرهنگی استان اصفهان ادامه می‌دهد: حدود یک ماه پیش، ناظر میراث‌فرهنگی از محل بازدید داشته و گزارشی مبنی‌بر انجام عملیات غیرمجاز در شبستان به ما ارائه نشده است. وضعیت شبستان در آخرین بازدید، تفاوتی با ماه‌های قبل نداشته است. اگر اکنون ادعایی مطرح می‌شود، لازم است مستند و از مسیر قانونی به ما اعلام شود. ما مجدداً و به‌صورت رسمی، نامه‌ای به هیئت‌امنای مسجد ارسال خواهیم کرد.

وی درباره محدودیت ورود به محل و بسته بودن فضای کارگاهی می‌گوید: در پروژه‌های مرمتی، گاهی به‌دلیل مسائل ایمنی، بخشی از فضا موقتاً پوشانده یا محصور می‌شود، اما این به‌معنای پنهان‌کاری نیست. اگر کارگاه مرمتی رسمی باشد، باید با اطلاع و نظارت میراث‌فرهنگی فعالیت کند. اگر هیئت‌امنا یا مجریان پروژه مانع ورود ناظر میراث‌فرهنگی شوند، این خود تخلف محسوب می‌شود. ناظر ما هر زمان که لازم باشد، حق بازدید دارد و عدم همکاری، تبعات قانونی خواهد داشت.

«زیر شبستان رفتن» یعنی ورود به منطقه ممنوعه

همچنین علی عطریان، معماری که علاوه‌بر حضور مستمر در مسجد کازرونی طی دو سال گذشته از نزدیک در جریان تحولات و تصمیمات مرتبط با این بنا بوده، در گفتگو با خبرنگار مهر، ابتدا به یک نکته مهم اشاره می‌کند: تفکیک زمین جنوبی از حریم اصلی مسجد.

وی می‌گوید: زمین بایری در سمت جنوبی مسجد هست که امکان ساخت و ساز داشته و هنوز هم دارد. آن پرونده جداگانه است. اما خود مسجد، یعنی از پشت محراب تا شبستان تا خیابان عباس‌آباد، این حریم، حریم تاریخی مسجد کازرونی است که ثبت ملی شده و همگان در جریان هستند.

عطریان تاکید می‌کند: حتی ساخت‌وساز در زمین جنوبی، به دلیل مجاورت با اثر ثبت شده و همچنین مجاورت با مادی، پروژه‌ای ساده نیست.

وی توضیح می‌دهد: ساخت زمین پشت، چون در حریم بلافصل یک اثر تاریخی است، خاکبرداری دارد، بتن‌ریزی دارد، تنش‌های سازه‌ای دارد که به سازه‌های همسایگی منتقل می‌شود. این مثل ساخت‌وساز در یک زمین بایر رها نیست. ملاحظات ویژه دارد.

این معمار سپس به محدودیت‌های شهری و ضوابط اشاره می‌کند: این زمین یک طرفش به مادی، یک طرفش به مسجد، یک طرفش همسایگی دارد و یک طرفش کوچه باریک. زمین‌های اطراف مادی طبق طرح تفصیلی اصفهان ضوابط شهرسازی ویژه دارند. از طرف دیگر مجاورت بلافصل با یک اثر تاریخی ثبت شده هم ضوابط خودش را دارد.

اما نقطه اوج هشدار عطریان جایی است که درباره خاکبرداری زیر شبستان صحبت می‌کند؛ اقدامی که به گفته او، حتی اگر در سطح حرف «بدون تخریب» توصیف شود، در واقع می‌تواند همان تخریب باشد.

عطریان می‌گوید: اگر این خبر درست باشد که بخواهند زیر شبستان تاریخی خاکبرداری کنند و شبستان را در طبقه منفی یک توسعه بدهند، استلزامات عجیب و غریبی دارد. این مثل این است که بخواهیم تونلی مثل تونل مترو زیر یک بافت تاریخی اجرا کنیم.

وی اضافه می‌کند: هیچ عقل سلیمی این کار را برای یک متراژ محدود صحیح نمی‌داند. اینکه چه تکنولوژی بخواهد به کار گرفته شود که بدون آسیب رساندن به شبستان بتوانند زیر آن را تخلیه کنند و سازه‌ای مستحکم بنا کنند، جای ابهام دارد. با تکنولوژی‌های معمولی نمی‌شود چنین کاری را رقم زد.

این معمار تاکید می‌کند: میراث فرهنگی باید خیلی هوشیار باشد. اینجا یک بنای ثبت ملی است و باید مشخص شود چه ضوابطی رعایت شده، چه مصوباتی وجود دارد و چه نظارتی اعمال می‌شود.

مسجد کازرونی عباس آباد؛ آغاز یک مطالبه ملی

پرونده مسجد کازرونی عباس‌آباد، از یک اختلاف محلی فراتر رفته است. این پرونده، اکنون یک آزمون جدی برای نظام حفاظت میراث معاصر در ایران است. مسجدی که ثبت ملی شده، نباید پس از ثبت، به یک «کارگاه بسته» تبدیل شود.

اگر ثبت ملی قرار است «چتر حفاظتی» باشد، باید با نظارت میدانی واقعی، شفافیت رسانه‌ای و پاسخگویی رسمی همراه شود. وگرنه، ثبت ملی هم می‌تواند به سرنوشت بناهایی دچار شود که نامشان در فهرست آثار ملی مانده، اما جسم‌شان زیر آوار توسعه بی‌ضابطه دفن شده است.