تخریب شبانه یخچال کوهانستان اصفهان نگرانی از تکرار سریالی و شبانه آثار تاریخی

یخچال تاریخی کوهانستان، تنها یخچال از یخچال‌های تاریخی به جای مانده از دوره قاجار در اصفهان محسوب می‌شود که اخیراً نیز به ثبت ملی نیز رسیده است. دو شب پیش بخشی از دیوار این بنای تاریخی به‌صورت شبانه و توسط عوامل ناشناس و ظاهرا با استفاده از لودر تخریب شده است. یخچال‌های سنتی سازه‌هایی متشکل از دیوارهای بلند و حفره‌هایی برای ذخیره برف و تبدیل آن به یخ بودند که پیش از گسترش برق و یخچال‌های صنعتی نقش مهمی در تأمین سرمای موردنیاز مردم ایفا می‌کردند. در این سازه‌ها برف زمستانی در گودال‌ها فشرده می‌شد و دیوارهای قطور اطراف با ایجاد سایه مانع تابش مستقیم آفتاب می‌شد تا یخ ذخیره‌شده تا اواسط تابستان قابل‌استفاده باقی بماند.

حسین مقصودی، اصفهان‌پژوه به ایسنا اظهار می‌کند: یخچال کوهانستان به‌عنوان تنها بازمانده از حدود ۵۰ باب یخچال تاریخی شهر اصفهان، دو شب پیش دچار تخریب شده و بخشی از ساختار چینه‌ای آن با ماشین‌آلات مکانیکی از بین رفته است. در بازدید میدانی مشخص شد سه لایه از چینه‌های بالایی این سازه تخریب شده است. این یخچال در مجموع دارای هفت چینه و ارتفاعی حدود هفت متر و نیم بوده که اکنون بخش فوقانی آن آسیب دیده است.

وی می‌افزاید: آثار به‌جامانده نشان می‌دهد تخریب با ابزار دستی انجام نشده و احتمال استفاده از بیل مکانیکی وجود دارد. با توجه به وضعیت فعلی، در صورت نبود حفاظت مستمر، امکان گسترش آسیب در بخش‌های باقی‌مانده نیز وجود دارد.

این اصفهان‌پژوه با اشاره به جایگاه تاریخی یخچال‌های سنتی بیان می‌کند: پیش از ورود صنعت برق، تأمین و نگهداری یخ در شهرهای کویری و گرمسیر از طریق سازه‌های بومی انجام می‌شد. یخچال‌ها با بهره‌گیری از دیوارهای قطور خشتی، چاله‌های عمیق و سایه‌اندازهای بلند، امکان ذخیره یخ در فصل سرد و استفاده از آن در تابستان را فراهم می‌کردند.

مقصودی ادامه می‌دهد: بر اساس منابع تاریخی، در محدوده شهر اصفهان حدود ۵۰ باب یخچال وجود داشته که هر یک بخشی از نیاز محلات را تامین می‌کرده‌اند، اما امروز تنها یک نمونه از آن‌ها باقی مانده و آن یخچال کوهانستان است.

وی توضیح می‌دهد: این بنا در محدوده خیابان شهید حجازی و خیابان شهید بهشتی‌نژاد در منطقه آتشگاه قرار دارد و از نظر معماری خشتی و شیوه ساخت چینه‌ای، نمونه‌ای شاخص از فناوری بومی در سازگاری با اقلیم اصفهان محسوب می‌شود.

این اصفهان‌پژوه تصریح می‌کند: یخچال کوهانستان افزون بر ارزش تاریخی، ظرفیت مطالعاتی و آموزشی نیز دارد، زیرا نحوه مدیریت منابع آب و انرژی در دوره پیش از برق را نشان می‌دهد و می‌تواند در پژوهش‌های مرتبط با معماری بومی و میراث فرهنگی مورد توجه قرار گیرد.

مقصودی درباره وضعیت حقوقی بنا تأکید می‌کند: حدود دو سال پیش پیگیری‌هایی برای ثبت ملی این اثر انجام شد و در نهایت یخچال کوهانستان در فهرست آثار ملی ثبت شد. موضوع حفاظت و ساماندهی آن به دستگاه‌های مسئول اعلام شده است.

وی توضیح می‌دهد: با توجه به ثبت ملی بنا، هرگونه اقدام عمرانی یا مداخله در محدوده آن نیازمند رعایت ضوابط میراث‌فرهنگی است و نظارت مستمر بر وضعیت اثر ضرورت دارد.

این اصفهان‌پژوه خاطرنشان می‌کند: یخچال کوهانستان آخرین نمونه باقی‌مانده از یخچال‌های تاریخی در محدوده شهر اصفهان است و ازدست‌رفتن آن به معنای حذف بخشی از حافظه تاریخی شهر خواهد بود. قدمت این سازه به‌پیش از دوره قاجار بازمی‌گردد و حفظ و مرمت اصولی آن می‌تواند در تداوم هویت تاریخی و معماری اصفهان نقش داشته باشد.

 موضوع تخریب یخچال کوهانستان در دست بررسی است

 امیر کرم‌زاده، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان نیز به ایسنا اظهار می‌کند: موضوع تخریب بخشی از یخچال کوهانستان در حال بررسی است و اقدامات قانونی لازم در این زمینه انجام می‌شود.

وی می‌افزاید: به‌محض اطلاع از موضوع، کارشناسان میراث‌فرهنگی از محل بازدید کردند و بررسی‌های فنی برای تعیین میزان و علت تخریب در دستور کار قرار گرفت.

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بیان می‌کند: یخچال کوهانستان از آثار ثبت‌شده در فهرست آثار ملی است و هرگونه مداخله در حریم و محدوده آن بدون هماهنگی با میراث‌فرهنگی تخلف محسوب می‌شود. در صورت احراز تخلف، موضوع از طریق مراجع قانونی پیگیری خواهد شد و با عوامل احتمالی برخورد می‌شود.

کرم‌زاده تصریح می‌کند: حفاظت از آثار تاریخی نیازمند همکاری همه دستگاه‌های اجرایی و مدیریت شهری است و صیانت از بناهای ثبت‌شده بر اساس ضوابط قانونی انجام می‌شود.

وی با اشاره به اهمیت این بنا تأکید می‌کند: یخچال‌های سنتی بخشی از میراث معماری بومی و نشان‌دهنده شیوه‌های سازگاری با اقلیم در دوره‌های گذشته هستند و حفظ آن‌ها از نظر تاریخی و فرهنگی اهمیت دارد.

مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان درباره اقدامات بعدی خاطرنشان می‌کند: پس از جمع‌بندی گزارش کارشناسی، درباره نحوه مرمت و استحکام‌بخشی بنا تصمیم‌گیری می‌شود و در صورت نیاز طرح مرمتی تهیه و اجرا خواهد شد. نظارت بر آثار تاریخی به‌صورت مستمر انجام می‌شود و در موارد بروز آسیب، اقدامات حفاظتی در چارچوب قانون پیگیری خواهد شد.

۴۰ درصد دیوار بنا تخریب شده است 

سید روح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان نیز به ایسنا اظهار می‌کند: پرونده یخچال کوهانستان پیش از تخریب توسط میراث‌فرهنگی استان اصفهان آماده و در مرداد امسال در شورای ثبت ملی کشور که در کاشان برگزار شد، ارائه و با اکثریت آرا واجد شرایط ثبت شناخته شد.

وی می‌افزاید: این بنا تنها یخچال تاریخی باقی‌مانده در محدوده شهر اصفهان و در اراضی کشاورزی منطقه کوهستانک بود و از نظر تاریخی و معماری اهمیت ویژه‌ای داشت و در فرآیند بررسی برای ثبت ملی قرار گرفته بود.

معاون میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان با بیان اینکه بر اساس گزارش‌های دریافت‌شده، این یخچال به‌صورت شبانه و توسط یکی از مالکان زمین تخریب شده است و موضوع از طریق مراجع قانونی در حال پیگیری است و شکایت رسمی علیه فرد یا افراد متخلف ثبت و پیگیری می‌شود، بیان می‌کند: حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد دیوار بنا تخریب شده است. 

معاون میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان توضیح می‌دهد: پیش از وقوع این تخریب، طرح مرمتی یخچال کوهستانک با همکاری معاونت نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان تهیه شده بود، اما اجرای آن پیش از حادثه تخریب به نتیجه نرسید و مکاتبات لازم با شهردار منطقه برای حفاظت از این اثر انجام شده بود.

سیدالعسگری تأکید کرد: این اثر به‌عنوان بنای واجد ارزش و ثبت‌شده شناخته شده و انتظار می‌رود دستگاه‌های مسئول در حوزه مدیریت زمین و ساخت‌وساز، نظارت دقیق‌تری بر حفاظت از آثار تاریخی داشته باشند.

به گزارش ایسنا، هنوز مشخص نیست تخریب این اثر در چه بازه زمانی و با چه مجوزی انجام شده است و بررسی‌های دستگاه‌های مسئول برای روشن شدن ابعاد موضوع ادامه دارد، انا انتظار می‌رود پیش از آن‌که این بنا همچون حمام خسروآغا و مسجد کازرونی به‌صورت شبانه تخریب شود، مسئولان مربوطه در میرات فرهنگی و شهرداری برای حفظ این آثار تاریخی اقدام کنند.