«جوانی جمعیت» در سایه جنگ ناشناخته

به گزارش ایرنا، الگوی جوانی جمعیت تنها در ایران مورد تاکید نیست بلکه کشورهای بسیاری مشابه این موضوع را به عنوان یک ارزش ملی و سیاست محوری هدف گذاری کرده‌اند.

به گفته پژوهشگران، مجارستان، لهستان و کره جنوبی در سال‌های اخیر توانسته‌اند با ترکیب سیاست‌های اقتصادی، فرهنگی و ساختاری نرخ باروری خود را افزایش دهند. در مجارستان علاوه بر کمک‌های مالی قابل توجه، پویش‌های فرهنگی توانست نگرش‌های اجتماعی را تغییر دهد و فرزندآوری را به یک ارزش ملی تبدیل کند. در ژاپن، برنامه‌های گسترده‌ای برای ایجاد «جامعه دوستدار کودک» اجرا شد که شامل اصلاح فضاهای شهری، ایجاد امکانات رفاهی برای کودکان، و تغییر فرهنگ کاری به سمت انعطاف‌پذیری بیشتر برای والدین بود.

این در حالی است که با وجود زمینه‌های دینی و فرهنگی، ایران در مقایسه با کشورهای سکولار در این زمینه آن گونه که انتظار می‌رفت موفق نبوده و در برخی موارد جامعه در برابر کارکرهای اصلی مانند ازدواج و فرزندآوری مقاومت شدید نشان داده است.

پایش‌ها حاکیست در طول ۷۰ سال گذشته نرخ باروری در ایران به نصف کاهش یافته و اگر در سال ۱۳۵۷ هر زن به طور متوسط هفت فرزند داشت، این آمار در سال ۱۳۸۴ به ۱.۹ فرزند به ازای هر زن و در سال ۱۴۰۰ به زیر ۱.۷ فرزند به ازای هر زن رسیده است.

بر اساس تازه ترین اظهارات مسوولان ذیربط؛ ایران در میان کشورهای منطقه از نظر شاخص جوانی جمعیت و سرعت رفتن به سمت پیری، در شرایط نگران‌کننده‌ ۲۵ از ۲۶ قرار دارد.

در حال حاضر نسبت سالمندی در ایران ۱.۹ است، به این معنی که از هر ۱۰ نفر، یک نفر بالای ۶۰ سال سن دارد. پیش بینی شده این نسبت در ۳۰ سال آینده به ۲.۱ برسد، یعنی از هر سه نفر، یک نفر بالای ۶۵ سال خواهد بود.

داده‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد نرخ باروری کل کشور به ۱.۳۵ رسیده است، در حالی که برای جایگزینی نسل‌ها حداقل به نرخ ۲.۱ نیاز است؛ این شکاف نشان‌دهنده آن است که صرف تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در سال ۱۴۰۰ و اصلاحیه‌های بعدی آن، بدون توجه به گره های فرهنگی و مسائل کمتر دیده شده، نمی‌تواند به تنهایی پاسخگوی چالش پیش رو باشد.

این تغییر جمعیتی به عنوان یک فاجعه توصیف می شود که نگرانی‌های جدی در زمینه‌ امنیت انسانی ایجاد می‌کند. در حالی که قانون جوانی جمعیت برای جلوگیری از ورود کشور به سیاهچاله پیری جمعیت، تغییر الگوی فرزندآوری از تک‌فرزندی یا ۲ فرزندی را به سمت سه فرزندی، چهار فرزندی و پنج فرزندی هدف گذاری کرده است.

در این میان اگرچه تکاپو برای جوانی جمعیت طی حدود پنج سالی که از تصویب قانون می گذرد در برخی موارد نتیجه بخش بوده اما کارشناسان بر این باورند گذار از جنگ ۱۲ روزه، بحران های اجتماعی دی ماه و جنگ ۴۰ روزه باور عامه را به فرزندآوری که شاید تا پیش از آن قدری امیدبخش تر شده بود دچار دگرگونی یا حتی سردرگمی کرده؛ موضوعی که ایرنا در گفت و گو با فاطمه زهرا اسحاقی کوپایی استاد دانشگاه فرهنگیان و پژوهنده حوزه جمعیت اصفهان به واکاوی آن پرداخته است:

ایرنا: منظور از اصطلاح پنجره جمعیتی و ارتباط آن با سیاست های خانواده محور چیست؟

وقتی بیش از ۷۰ درصد جمعیت یک کشور در بازه سنی ۱۵ تا ۶۵ سال قرار داشته باشند پنجره جمعیتی، طبیعی و به اصطلاح باز است و با بستن شدن این پنجره، پیری جمعیت رخ می دهد. طبق برآوردها ما در سال ۱۴۳۰ در سیاه چاله جمعیتی سقوط می کنیم و جامعه سال خورده می‌شود. در این صورت تناسب میان جمعیت سالمند که صرفاً متقاضی و در شرایط دریافت خدمات هستند با نیروی جوان که باید مولد و خدمت رسان باشد به هم می خورد. به همین دلیل، رهبر شهید قانون جوانی جمعیت را حیاتی، اساسی و بنیادی می‌دانستند.

به تعبیر ایشان جمعیت آبروی یک ملت است و جامعه اسلامی بدون بهره‌مندی کشور از نهاد خانواده سالم، سرزنده و با نشاط، عملا امکان پیشرفت ندارد، اگر این جامعه از جمعیت جوان محروم بماند دشمن بر آن مسلط خواهد شد، جوان و نیروی انسانی چیزی نیست که کشوری بتواند از خارج وارد کند و بایستی خودش آن را تامین کند.

از طرفی جمعیت، ابعاد گسترده ای اعم از اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و به ویژه سیاسی دارد، بنابراین همه نهادها از جمله بدنه دولت باید با جدیت و دلسوزی این مساله را دنبال کنند.

ایرنا: برخی بر این باورند کشور در مقوله جمعیت درگیر یک نوع از جنگ است؛ نظرتان در این خصوص چیست؟

این روزها مردم با مقوله جنگ نظامی و تاکتیک های آن به طور تقریبی آشنایی یافته اند اما کمتر کسی به جنگ های جانبی دیگری که در جریان است و اتفاقاً تاثیرات بیشتری بر جامعه و حتی همین جنگ نظامی می گذارد توجه دارد؛ منظورم جنگ شناختی، جنگ رسانه ای و جنگ جمعیتی است.

ایرنا: آیا جنگ جمعیتی که به آن اشاره کردید یک موضوع نوظهور است؟

اتفاقا برعکس؛ نمودهایی از این جنگ در طول تاریخ همواره وجود داشته است. به عنوان نمونه در آیه ۲۰۵ سوره بقره آمده است منافقان و یهودیان هرگاه به قدرت می رسیدند به نابودی کشتزارها و نسل ها می پرداختند.

در سال ۱۹۱۳ میلادی تئودور روزولت، رییس جمهور وقت آمریکا طی نامه‌ای می‌نویسد که با دانش بیولوژیک باید جلوی زاد و ولد بخشی از دنیا گرفته شود و این به معنای آغاز جنگ جمعیتی است.

در سال ۱۹۷۴ میلادی، سند ۲۰۰ امنیت ملی ایالات متحده توسط هنری کسینجر تحت عنوان (NSSM۲۰۰) طراحی و در آن ذکر شد که جمعیت کشورهای شرقی، آفریقایی و آسیایی یکی از تهدیدهای امنیت ملی آمریکاست.

در این سند عجیب استفاده از غذا، ویروس و دارو به عنوان سلاح‌های علیه جمعیت همچنین چاپ کتابی به نام «The food is gun»، به معنای «غذا یک تفنگ است!» از جمله راهبردهایی است که برای حل این مساله پیشنهاد شده است.

نتانیاهو با باور به جنگ جمعیتی در سال ۲۰۱۸ میلادی در نشستی که با سفرای اروپایی داشت، جهت تاکید بر قدرت خود در برابر اروپا، نه به قدرت‌های نظامی و علمی پیشرفته‌اش، بلکه به این نکته اشاره کرد که اروپا به دلیل کاهش فرزندآوری در حال نابودی است اما اسراییل با رشد جمعیت یهودی خود شکوفا می‌شود!

وی همچنین در سخنرانی‌های مختلف خود به این مقوله اشاره می‌کند که «جمعیت یهودی باید غالب بماند» و حتی شعار معروف سال ۲۰۱۹‌میلادی او همین جمله بود. وی در یک کنفرانس در همان سال در اورشلیم گفت: «ما باید اکثریت یهودی در اسراییل را محافظت کنیم؛ هر فرزند یهودی که متولد می‌شود تضمینی برای بقا و آینده ماست.»

ایرنا: پس می توانیم بگوییم جنگ جمعیتی به طور پنهان و طی یک دوره متناوب همواره جریان داشته است؟

بله درست است. چنانچه دیده می‌شود نهادهای به ظاهر بین‌المللی با استانداردهای دوگانه، بخشی از دنیا را ترغیب به جمعیت و بخشی را محروم می‌کنند. جنگ، کشتار، نسل کشی، حملات بیولوژیکی و بیوتروریستی و تغییرات غذایی و حتی بعضی از داروها، بخش‌هایی از جنگ‌های جمعیتی در دنیاست.

رهبر شهید با آگاهی از چنین مساله ای بارها در مورد این معضل هشدار دادند و به درستی فرمودند کشورهای غربی می‌خواهند مسلمانان از جمعیت زیاد، جوانان فعال و انسان‌های کارآمد برخوردار نباشند.

نکته مهم اینجاست که ایشان در مورد همه مسائل با انرژی مثبت سخن می‌گفتند؛ مثلاً غزه پیروز می‌شود، اسلام پیروز است، مستقل و خودکفا می‌شویم؛ ولی در این یک مورد، همیشه تعابیر هشدار دهنده‌ای داشتند؛ نظیر «تن انسان می‌لرزد، خواب از چشم آدم گرفته می‌شود، من نگران پیری جمعیت هستم!»

ایرنا: به نظر شما در ایران که همیشه پشتوانه فرهنگی و دینی قابل اتکایی برای فرزندآوری وجود داشته، چرا این اتفاق افتاده است؟

متاسفانه طی بیش از یک دهه، تمام فعالیت‌های نهادهای مختلف به ویژه وزارت بهداشت بر تشویق خانواده‌ها به فرزند کمتر بود؛ اشتباهی فاحش که با هیچ منطق علمی و دینی همخوانی نداشت و به مثابه یک وصله ناجور بر تن جامعه اسلامی دوخته شده بود!

هیچ جامعه‌ای در دنیا دیده نمی‌شود که در آن بعد از یک جنگ چندین ساله که به طور طبیعی پیامدهای مخرب و منفی فراوان بر جوانی جمعیت و ازدواج جوانان داشته است، دستور کنترل جمعیت و زاد و ولد داده شود، این در حالی است که بسیاری از مردم در آن زمان از نظر مالی و اقتصادی در تنگنا نبودند و آمادگی ذهنی و اقتصادی خوبی برای فرزندآوری داشتند؛ اما تبلیغات گسترده و رنگارنگ انواع رسانه ها و فیلم ها و شعارهای فریبنده روی بیلبوردها و اتوبوس های شهری و در و دیوارهای شهر از یک سو و کنترل شدید جمعیت توسط خانه‌های بهداشت، باعث سرکوب این میل طبیعی زیبا و دوست داشتنی در آن نسل شد.

ایرنا: در گذار از جنگ های اخیر، حالا یک چالش جدید هم نگرانی کنشگران جوانی جمعیت را به دنبال داشته و آن آینده مبهم و تردید جامعه برای اقدام به فرزندآوری در این شرایط ناپایدار است؛ نظر شما در این رابطه چیست؟

جنگ یکی از عواملی که به طور طبیعی باعث تشدید بحران جمعیت در کشورها می‌شود. تمام دغدغه‌هایی که پیش از این در باره جوانی جمعیت وجود داشت در کنار احساس ترس و ناامنی حاصل از تجاوز دشمن و بمباران مراکز بهداشتی و درمانی همچنین محدودیت‌های دسترسی به داروها و لوازم کودکیاری، موجب کاهش چشمگیر نرخ باروری می‌ شود؛ مگر اینکه جامعه از قبل برای آن برنامه‌ریزی و پیش‌بینی‌های لازم برای رفع این دلهره‌ها و نگرانی‌های طبیعی مادران را داشته باشد.

بسیاری از افراد جامعه ممکن است در این شرایط از خود بپرسند بچه بیاوریم که چه شود یا ازدواج کنیم برای چه؟ این پرسش ها دقیقا به ماهیت دغدغه ای اشاره دارد که در طول جنگ های اخیر در ایران تردید جامعه را نسبت به کارکردهای بدیهی نهاد خانواده بیشتر کرده است.

ایرنا: برای رفع این نگرانی ها و تردیدها چه باید کرد؟

در کنار چاره اندیشی های کلان برای پایداری و ثبات شرایط کشور و تلاش دوچندان دست اندرکاران جوانی جمعیت، فکر می کنم مهمترین عاملی که می‌تواند بر همه‌سختی‌ها غلبه کند و به مادران در تصمیم گیری برای باردار شدن در این شرایط کمک کند، بازگشت به تفکر جهادی و تقویت روحیه میهن دوستی است که باعث ترغیب بانوان ایرانی برای ادای دین و انجام وظیفه و تکلیف خود برای حفظ میهن می‌شود.

اگر هر بانویی بداند که فرزند متولد شده خاری در چشم دشمنان و موثر در آبادانی و پیشرفت ایران عزیز است و سرمایه و پشتوانه‌ای برای آرامش و آسایش آن ها در تنهایی‌ها و بیماری‌های دوران سالمندی است، هیچ شبهه و دلیلی نمی‌تواند آن ها را از فرزندآوری منصرف کند.

در این میان، قشر بانوان مذهبی نقش متمایزی دارند؛ آن ها با تاسی از آموزه های دینی و قرآنی از جمله نکوهش سقط جنین‌ می توانند این موضوع را در سایر شبکه های ارتباطی بانوان، فراگیر و فرهنگ سازی کنند. با تکیه بر همین ظرفیت های اعتقادی حاملگی و سختی‌های بارداری به ویژه در دوره جنگ برای بانوان آسان می‌شود.

ایرنا: به نظر شما فرصت هایی که از دل جنگ برای ترویج جوانی جمعیت به وجود آمده کدام است؟

درست است که جنگ با کشتار، ناامنی و ترس همراه است؛ اما در کشوری که به نیروی ایمان مجهز است و مردمانش مبعوث شده اند تا معادلات را بر هم بزنند جنگ و پساجنگ می تواند یک فرصت برای نمایش نادیدنی‌ها و ناشنیدنی‌ها هم باشد. در میان ملت مبعوث شده در قرارهای شبانه، فرصت مطلوبی برای گفتمان سازی باورپذیر جوانی جمعیت است.

چنانچه بخواهیم جهش راهبردی در کشور داشته باشیم ابتدا باید جمعیت رشد کند. اوایل انقلاب با تحول گفتمانی و نشاطی که در ملت ایجاد شد، جمعیت در طی چند سال، رشد چند برابری یافت و این الگو اکنون نیز باید دوباره اجرا شود.

زنان ایران باید با تمام توان مدیریتی و عاطفی خود به میدان بیایند و علاوه بر حفظ روحیه نظامیان و مردم عادی و فرزندانشان، به فکر دوران پساجنگ هم باشند؛ این امر مهم نه به دست دولتمردان که فقط با هوشیاری و آگاهی بانوان جهادگر و متدین محقق می‌شود. در این میان هر بانویی بر اساس شرایطش، تکلیفی جداگانه دارد؛ گروهی که در سن باروری هستند، باید زندگی خود را مزین به نور وجود فرزند یا فرزندانی تازه کنند و شادابی و رزق تعیین و تضمین شده الهی را به خانمان خود هدیه دهند.

مردم باید تلاش کنند تا به افراد مجرد در آستانه ازدواج کمک کنند تا تشکیل زندگی دهند؛ این کمک‌ها می‌تواند از مرحله معرفی دختران و پسران مجرد تا حمایت‌های مادی و معنوی و روانشناسانه به آنان باشد. گروهی دیگر هم می‌توانند با تقویت ارتباطات محله محور، به عنوان مادریار در کنار زنان شاغل قرار گیرند و به آن ها در امر کودکیاری کمک کنند.

فراموش نکنیم که رمز موفقیت ایران تاکنون در همه عرصه‌ها، حضور و حمایت‌های پرشور مردمی، به ویژه جوانان و بانوان متدین، متعهد، آگاه و انقلابی است و تداوم این موفقیت در گرو تداوم این جریان است که ایران را جوان نگه داریم. نکته مهم اینکه دولتمردان و خانواده‌ها باید به این باور برسند که فرزندآوری، هزینه تراشی نیست بلکه سرمایه گذاری کلان و بلندمدت است؛ اگرچه همه الزامات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی این مقوله باید با خلاقیت به سمت کاربردی شدن و رفع گره از موانع پیش برود.

به گزارش ایرنا و بر اساس آخرین آمار، جمعیت ایران نزدیک به ۸۶ میلیون نفر است که اصفهان، حدود ۶ درصد از آن را دربردارد.

در تدوین بوم جمعیتی استان اصفهان؛ «ازدواج»، «سقط جنین» و «ناباروری» سه چالش مهم جوانی جمعیت است که بر مبنای آمار و بررسی‌های انجام شده بدست آمده است.

آمار و ارقام بیانگر این است که ایران، نهمین کشور پرجمعیت آسیا و هجدهمین کشور پرجمعیت دنیاست، اگر رشد جمعیت بسیار زیاد باشد و با نرخ ۲.۵ انجام شود، جمعیت کشور به ۱۱۶ میلیون نفر در سال ۱۴۲۰ می‌رسد.

«قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» با هدف دستیابی به این چشم‌انداز در حال اجراست. این قانون مشتمل بر ۷۳ ماده و ۸۱ تبصره در جلسه مورخ ۲۴ مهر ۱۴۰۰ در کمیسیون مشترک طرح جوانی جمعیت و حمایت از خانواده مجلس شورای اسلامی طبق اصل هشتاد و پنجم(۸۵) قانون اساسی تصویب شد و پس از موافقت مجلس با اجرای آزمایشی آن به مدت هفت سال در تاریخ ۱۴۰۰/۸/۱۰ به تایید شورای نگهبان رسید.